Τετάρτη, 1 Ιουλίου 2020

2η Πανελλαδική Συνάντηση για την Ενέργεια 17-18/10 2020



Έπειτα από την επιτυχημένη 1η Πανελλαδική Συνάντηση για την Ενέργεια που πραγματοποιήθηκε τον Ιανουάριο στην Αθήνα, ανακοινώνεται πλέον η 2η Πανελλαδική Συνάντηση που θα διεξαχθεί στις 17 & 18 Οκτωβρίου 2020 στην Αθήνα. Η σημαντική αυτή διοργάνωση γίνεται από τους ίδιους τους πολίτες, από οριζόντιες κινήσεις ανθρώπων που δραστηροποιούνται σε οικολογικά κινήματα και που σχετίζονται με το ζήτημα της ενέργειας.

Διαβάζουμε το κάλεσμα:

Ξαναπιάνουμε το νήμα από κει που το αφήσαμε, μετά την 1η πανελλαδική συνάντηση για την ενέργεια, που πραγματοποιήθηκε στις 18-19 Γενάρη 2020, στην Αθήνα. Βαδίζουμε, πλέον, για τη 2η πανελλαδική συνάντηση, στις 17-18/10/2020, πάλι στην Αθήνα.

Φιλοδοξούμε να μετατρέψουμε τους αρχικούς μας προβληματισμούς σε ένα ουσιαστικό βήμα προς τα μπρος, εστιάζοντας σε τρεις βασικούς στόχους:

– στη διαμόρφωση ενός βασικού, συνεκτικού πλαισίου αναφοράς για τα ζητήματα της ενέργειας,
– στη μορφοποίηση της δικτύωσης των συλλογικοτήτων, που δραστηριοποιούνται σε όλα τα ενεργειακά «μέτωπα»,
– στην επιλογή συγκεκριμένων κοινών δράσεων, που θα λειτουργήσουν ενισχυτικά στις επιμέρους τοπικές δράσεις και αντιστάσεις.

Η περίοδος μέχρι τον Οκτώβρη, μπορεί να καθορίσει θετικά το αποτέλεσμα της νέας συνάντησης, στον βαθμό που θα αξιοποιηθεί για τη διοργάνωση θεματικών συζητήσεων, στους χώρους δράσης των συλλογικοτήτων μας, σε πλήρη συγχρονισμό με τις δράσεις που προγραμματίζονται στο συγκεκριμένο διάστημα.

Ας την κάνουμε υπόθεση όλων μας!

Από μέρους της πρωτοβουλίας για τη 2η Πανελλαδική Συνάντηση, θα γίνει κάθε προσπάθεια για να στηριχτούν συζητήσεις με αυτό το περιεχόμενο -τόσο στις συνελεύσεις των συλλογικοτήτων, όσο και σε δημόσιους χώρους- και να για να γίνουν κοινό κτήμα οι προβληματισμοί που θα αναπτυχθούν.

Καλούμε τις συλλογικότητες, που δραστηριοποιούνται στα διάφορα ενεργειακά «μέτωπα» να δηλώσουν τη συμμετοχή και την υποστήριξή τους στη νέα πρωτοβουλία, συνυπογράφοντας το κάλεσμα συμμετοχής στη δεύτερη πανελλαδική συνάντηση για την ενέργεια, ενημερώνοντας στη διεύθυνση: meeting4energy@gmail.com

—> Διαβάστε το κάλεσμα και τα πρώτα υλικά του διαλόγου στη διεύθυνση εδώ: https://meeting4energy.blogspot.com

—> Κείμενο μεταφοράς-απόδοσης της συζήτησης της 1ης Πανελλαδικής Συνάντησης για την Ενέργεια (+ηχητικά)



—> Ρεπορτάζ από την 1η διήμερη συνάντηση για την ενέργεια (+φωτογραφίες)





Παρασκευή, 5 Ιουνίου 2020

Οικολογική κρίση και μεταδημοκρατία


του Χρήστου Μαντούδη
Παρότι η πανδημία του COVID-19 έχει μονοπωλήσει το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης και του μιντιακού συστήματος στην Ελλάδα, υπερκαλύπτοντας άλλα εξίσου σημαντικά ζητήματα της δημόσιας ζωής, το νομοσχέδιο Χατζηδάκη[1] αναζωπύρωσε το ενδιαφέρον μιας μεγάλης μερίδας πολιτών, ερευνητών και μέσων ΜΜΕ για το περιβάλλον και την οικολογική κρίση. Αν και οι κινητοποιήσεις κατά του νομοσχεδίου ήταν αποφασιστικές και άμεσες, σύσσωμη η ΝΔ υπεραμύνθηκε των διατάξεων χαρακτηρίζοντάς το ως μοχλό οικονομικής ανάπτυξης.
Η αξιωματική αντιπολίτευση αρκέστηκε σε ηρωική έξοδο από το Κοινοβούλιο, αρνούμενη να νομιμοποιήσει δια της παρουσίας της ένα καταστροφικό νομοσχέδιο (για το οποίο η ίδια είχε προετοιμάσει το έδαφος ούσα κυβέρνηση) φέρνοντας στον νου εικόνα της Greta Thunberg στη γαλλική Εθνοσυνέλευση (Assemblée nationale)[2]. Τότε η Greta είχε κατηγορήσει τους Γάλλους βουλευτές ότι ηθελημένα επιτρέπουν στους επιχειρηματίες του ενεργειακού τομέα να διαιωνίζουν την εξάρτηση του παραγωγικού μοντέλου από ρυπογόνους πόρους. Παράλληλα, ενώ τους χαρακτήριζε μεταξύ άλλων υποκριτές και ανώριμους, εκείνοι χειροκροτούσαν και επιδοκίμαζαν τη νεαρή ακτιβίστρια σκηνοθετώντας ένα άβολο θέαμα εφάμιλλο της αποχώρησης ΣΥΡΙΖΑ.
Η επιχειρηματολογία για τη σύμπραξη της επιχειρηματικής με την πολιτική ελίτ για την εδραίωση της οικολογικής μη βιωσιμότητας δεν είναι κάτι καινούριο. Για παράδειγμα η Naomi Klein[3] αναφέρεται εκτενέστατα στην άρνηση των μεγαλοεπενδυτών να εκσυγχρονίσουν τον παραγωγικό σχεδιασμό προς μια οικολογική κατεύθυνση για τα επόμενα 20-25 χρόνια, διότι η μετάβαση κρίνεται ιδιαίτερα ακριβή.
Θεωρώ πως είναι δόκιμο να ερμηνεύσουμε όλα τα παραπάνω όχι μεμονωμένα αλλά συγκεντρωτικά με όρους μεταδημοκρατικούς. Υπ’ αυτό το θεωρητικό πρίσμα θα μπορούσαμε να εξηγήσουμε τις εικόνες που εκτυλίχθηκαν στο ελληνικό και γαλλικό κοινοβούλιο ως την επικύρωση της πολιτικής απραξίας των εθνικών δημοκρατικών θεσμών, την αδυναμία τους να επηρεάσουν καίρια ζητήματα της πολιτικής ζωής και την αναγωγή του πολιτικού διαλόγου σε θέαμα. Επιπλέον, η δυνατότητα του φιλελευθεροποιημένου κεφαλαίου να διαμορφώνει το κοινωνικοπολιτικό (σ΄ αυτή την περίπτωση το οικολογικό) γίγνεσθαι χωρίς να λογοδοτεί σε Πολιτειακούς θεσμούς καταδεικνύει την πλήρη υπαγωγή του πολιτικού χώρου στους κανόνες της αγοράς.
Αντίστοιχα ο (υποτιθέμενος) «Εκσυγχρονισμός της Περιβαλλοντικής Νομοθεσίας» -πλην του αναμφίβολα ολέθριου περιεχομένου του- αντικατοπτρίζει άριστα το μεταδημοκρατικό σκηνικό που έχει στηθεί στα μέρη μας εδώ και κάμποσα χρόνια. Από την εργαλειακή χρήση της επιστήμης, την σωματική/διαλεκτική καταστολή της διαφωνίας, ως την επίκληση έκτακτης ανάγκης για την επιβολή ακραίων μέτρων, δείχνει να παγιώνεται ο μετασχηματισμός της αστικής δημοκρατίας σε ένα νέο ιδίωμα το οποίο διαταράσσει δομικές πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης.
Σκοπός αυτού του κειμένου είναι να αναδείξει την άρρηκτη σχέση μεταξύ μεταδημοκρατίας και οικολογικής κρίσης.

Μεταδημοκρατία

Προεξέχοντες θεωρητικοί που μελετούν το μεταδημοκρατικό ιδίωμα είναι μεταξύ άλλων οι Jacques Ranciere, Chantal Mouffe και Colin Crouch, ενώ σημαντικότατη, όπως θα δούμε και παρακάτω, είναι η συμβολή του Peter Mair.
Ο όρος μεταδημοκρατία περιγράφει τη διάβρωση της φιλελεύθερης δημοκρατίας ως είχε δομηθεί μεταπολεμικά και μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ΄90 στις χώρες του Δυτικού κόσμου. Κατά τον Crouch[4] αποτελεί μια τάση (tendency) πλήρους αποπολιτικοποίησης του πολιτικού χώρου και τη μετατόπισης της πολιτικής από δημόσιους σε απολιτικούς/τεχνοκρατικούς θεσμούς (Κομισιόν, ΔΝΤ, Παγκόσμια Τράπεζα κ.α.).
Παρότι οι δημοκρατικές διαδικασίες και θεσμοί, όπως οι εκλογές, η συνταγματικότητα και τα ατομικά δικαιώματα διατηρούνται, η λαϊκή κυριαρχία φθίνει. Απόντος του λαϊκού παράγοντα οι πολιτικές αποφάσεις εκπίπτουν ελέγχου και λογοδοσίας, πράγμα που στερεί απ’ τον πολίτη τη δυνατότητα αμφισβήτησης του κυρίαρχου κόσμου.
Με λίγα λόγια, η μετάλλαξη του φιλελεύθερου στο μεταδημοκρατικό μοντέλο συντελεί στην παρακμή του κυρίαρχου πολιτικού υποκειμένου (λαός) και στην αποδυνάμωση μιας ήδη ελλιπούς δημοκρατικής παραλλαγής.
Παρότι το φιλελεύθερο δημοκρατικό μοντέλο απέχει πολύ απ’ το να χαρακτηριστεί ιδανικό, αξίζει να αναγνωρίσουμε πως το στοιχείο του ανταγωνισμού ήταν ακόμα έντονο μέχρι και τη δεκαετία του ’90, καθώς υπήρχε μια υποτυπώδης διαφορά μεταξύ Δεξιάς και Αριστεράς. Επίσης, τα εργατικά συνδικάτα ασκούσαν έντονες πιέσεις για την εξυπηρέτηση λαϊκών συμφερόντων και τα κόμματα αλληλοεπιδρούσαν πιο ενεργά με τους ψηφοφόρους τους. Παράλληλα, σημαντική δικλείδα ασφαλείας για τους λιγότερο προνομιούχους αποτελούσε το κράτος πρόνοιας και η κρατική παρεμβατικότητα στις τιμές των αγαθών.
Η ανάδυση της μεταδημοκρατίας είναι πλήρως συνυφασμένη με το νεοφιλελεύθερο αφήγημα που άρχισε να εδραιώνεται από τις κυβερνήσεις των Thatcher και Reagan σε Αγγλία και ΗΠΑ αντίστοιχα. Οι δύο αυτοί ηγέτες εφάρμοσαν με ευλάβεια τα παραγγέλματα της Σχολής του Σικάγο που επιτάσσουν την εναρμόνιση του δημόσιου τομέα με τους κανόνες της αγοράς, την αποδοτικότητα, την ανταγωνιστικότητα, την ταχύτητα[5]. Με την παγίωση της αγοραίας λογικής στη δημόσια σφαίρα έγινε δυνατή η εμπορευματοποίηση αγαθών που έχριζαν κρατικής διαχείρισης (όπως η υγεία, η παιδεία και η ενέργεια) εντείνοντας τις κοινωνικές ανισότητες και την επισφάλεια. Κυριότερα, όμως, ο νεοφιλελεύθερος καπιταλισμός στόχευε και στοχεύει στη μετατροπή του πολίτη σε κεφάλαιο, η αξία του οποίου πρέπει συνεχώς να αναβαθμίζεται για να εξασφαλίσει μια καλύτερη θέση στην αγορά εργασίας[6].
Κατ’ επέκταση, ο πολιτικός χωροχρόνος αποδημοκρατικοποιείται με κάθε μέσο. Το άτομο επωμίζεται τις προσωπικές του ευθύνες και καθήκοντα αφήνοντας την πολιτική στους μηχανισμούς του κράτους και τους «ειδικούς»[7].
Η «επιστημονικοποίηση» της πολιτικής ή απλούστερα ο τεχνοκρατισμός αποτελεί δομικό στοιχείο της μεταδημοκρατικής πραγματικότητας. Αυτού του τύπου η εξουσία λειτουργεί, όπως υπογραμμίζει ο Ranciere[8], ως αυθεντία κυριαρχίας (authority) και όχι ως δύναμη μεταβολής (sovereign). To ίδιον τούτης της επιστημονικής γνώσης είναι ότι εργαλειοποιείται από τους δήθεν απολιτικούς θεσμούς και παρουσιάζεται ως μια μορφή απόλυτης, αντικειμενικής αλήθειας καταργώντας ουσιαστικά τον ανταγωνιστικό και συγκρουσιακό χαρακτήρα της πολιτικής. Στη μεταδημοκρατική εποχή οτιδήποτε αμφισβητεί την ορθότητα του γραφειοκρατικού μηχανισμού βαφτίζεται φθηνός λαϊκισμός. Το πόσο επιστημονικά ορθό η μη είναι να λαμβάνονται κάποια επιστημονικά ευρήματα ως αδιαμφησβήτητη αλήθεια θα μπορούσε από μόνο του να γεμίσει εκατοντάδες σελίδες. Βάσει κοινής λογικής πάντως μοιάζει τουλάχιστον μονόπλευρο, μεροληπτικό και επιζήμιο για τη δημοκρατία.
Όπως επισημαίνει ο Peter Mair, η κατάλυση του συγκρουσιακού στοιχείου παραγκωνίζει αμφότερους πολίτες και πολιτικούς απ’ τον πολιτικό χώρο, τάση που όρισε ως διπλή απαγκίστρωση (twin disengagement)[9]. Οι μεν απομακρύνονται γιατί η γνώμη τους δεν είναι αρκετά τεκμηριωμένη ώστε να αντιπαρατεθεί αυτή των ειδικών, οι δε αποδεχόμενοι ότι ο ρόλος τους είναι περιορισμένος, λόγω κυριαρχίας των διοικητικών μηχανισμών, προσκολλώνται στους θεσμούς εξουσίας για να διαφυλάξουν τα αξιώματά τους. Η απεμπλοκή της πολιτικής ελίτ απ’ την πολιτική αρένα συμπίπτει με τη γενικότερη παρακμή του κομματικού συστήματος, αίτια της οποία είναι μεταξύ άλλων η ραγδαία μείωση των κομματικών μελών σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες και η αυξανόμενη εκλογική αστάθεια. Αποκομμένα από τη λαϊκή τους βάση τα κόμματα στράφηκαν σε άλλες πηγές εξασφάλισης της εκλογικής και οικονομικής τους επιβίωσης, όπως είναι τα κρατικά ταμεία (κατερλοποίηση)[10].
Σ’ αυτό το αποπολιτικοποιημένο και στείρο, κατά τον Crouch, περιβάλλον το επιχειρηματικό κεφάλαιο ήταν πρόθυμο να στηρίξει τους μηχανισμούς που θα νομιμοποιούσαν  τα συμφέροντά του. Η σύμπραξη πολιτικής και επιχειρηματικής ελίτ είναι άμεσα συνυφασμένη με τη μεταδημοκρατία, μιας και το επιχειρηματικό κεφάλαιο έχει καταφέρει να εισχωρήσει τόσο βαθιά στους κόλπους των εθνικών και υπερεθνικών θεσμών εξουσίας ώστε, απαλλαγμένο από κάθε φωνή αμφισβήτησης, να υπαγορεύει, να υποδεικνύει και να καθορίζει το πολιτικό γίγνεσθαι.

(Μετα)δημοκρατία και οικολογία

Κανείς εκ των ηγετών του δυτικού κόσμου δεν είναι αρκετά αφελής (ή παντοδύναμος) ώστε να αμφισβητήσει την οικολογική κρίση πλην του Trump, ο οποίος με θάρρος (ή θράσος) χαρακτηρίζει την κλιματική αλλαγή απάτη, ψευδή είδηση και συνομωσία. Τα περισσότερα αν όχι όλα τα κράτη, όπως και οι υπερεθνικοί θεσμοί, έχουν θέσει ως στρατηγικό στόχο την αντιμετώπιση της οικολογικής κρίσης και τη στροφή προς εναλλακτικές μορφές ενέργειας. Στους βασικούς πολιτικούς τομείς της Ευρωπαϊκής Ένωσης, για παράδειγμα, η προστασία του περιβάλλοντος αποτελεί βασική επιδίωξη καθώς γίνεται λόγος για «βιώσιμη ανάπτυξη», «πράσινη οικονομία», και «προστασία της βιοποικιλότητας»[11].
Μια γρήγορη ματιά στο νομοσχέδιο Χατζηδάκη αρκεί για να εντοπίσει κανείς την αντίφαση μεταξύ αυτού και των μεγαλεπήβολων περιβαλλοντικών διατάξεων της ΕΕ. Πρώτον, το νομοσχέδιο χαρίζει γη και ύδωρ στους πετρελαϊκούς κολοσσούς, άρα ουδεμία σύμπνοια υπάρχει με την απεξάρτηση από ρυπογόνους ενεργειακούς πόρους. Δεύτερον, το πλάνο εφαρμογής ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (π.χ. αιολικά/φωτοβολταϊκά πάρκα, υδροηλεκτρικά εργοστάσια) αφορά ιδιωτικές επενδύσεις βιομηχανικού τύπου. Τέτοιες δομές εκμετάλλευσης υποβαθμίζουν ανεπανόρθωτα τη βιοποικιλότητα των οικοσυστημάτων και εν τέλει αποτελούν αιτία διόγκωσης παρά εξομάλυνσης της οικολογικής κρίσης.
Πώς είναι, λοιπόν, δυνατόν να χρίζει αποδοχής ένα νομοσχέδιο που ευθέως αντιτίθεται στις Κοινοτικές περιβαλλοντικές επιταγές και οδηγεί σε μια άνευ προηγουμένου οικολογική καταστροφή; Μα όλα είναι δυνατά όταν συντελούνται στο όνομα της ανάπτυξης. Εδώ πιστεύω έγκειται η σχέση μεταξύ μεταδημοκρατίας και οικολογικής κρίσης, σχέση που συμπυκνώνεται σε δύο παραμέτρους. Αρχικά, στον πολιτικά κενό μεταδημοκρατικό χώρο ρυθμιστικό παράγοντα της ζωής αποτελούν τα μαθηματικά/λογιστικά και κατ’ επίφαση επιστημονικά μοντέλα, λειτουργώντας ως πηγή νομιμοποίησης ενός σαθρού πολιτικού οικοδομήματος που εξυπηρετεί τα συμφέροντα του ενεργειακού κλάδου. Δεύτερον, η απουσία (θεσμοποιημένου) αντίπαλου ιδεολογικού δέους επιτρέπει την κυριαρχία της νεοφιλελεύθερης κυβερνολογικής ως τον μόνο τρόπο οργάνωσης, καθώς οι όποιες φωνές αντίδρασης στην τεχνοκρατική μη βιωσιμότητα παραγκωνίζονται στο περιθώριο, περιορίζονται εκτός κοινοβουλευτικών αιθουσών και συχνά καταστέλλονται βίαια. Ελλείψει γόνιμης κοινοβουλευτικής σύγκρουσης η οικολογική κρίση (όπως και κάθε μείζον πολιτικό ζήτημα) ανάγεται σε θέαμα προς τέρψη του εκλογικού σώματος που ενδεχομένως να φέρει μελλοντικά το εκάστοτε κόμμα κοντύτερα στους θεσμούς εξουσίας.
Παράλληλα, η επίκληση κρίσεων ως κατάσταση έκτακτης ανάγκης (όπως αυτή του COVID-19) αποτελεί εργαλείο κάμψης αντιστάσεων υπό τον φόβο της οικονομικής συντέλειας.
Στο ελληνικό παράδειγμα σκιαγραφείται πρόδηλα η μεταδημοκρατική πραγματικότητα όπου τα πάντα (από την ενέργεια, την υγεία και την ανθρώπινη ζωή μέχρι την αισθητική και την αξιοπρέπεια) έχουν χρηματιστηριακή αξία. Όπως άλλωστε κυνικά παραδέχτηκε και ο Wolfgang Schäuble[12] «δεν είναι απόλυτο ότι τα πάντα υποχωρούν μπροστά στην ανθρώπινη ζωή», πόσο μάλλον μπροστά στην ποιότητα του φυσικού κόσμου. Ναι μεν η ΕΕ αναγνωρίζει την ύπαρξη της οικολογικής κρίσης, αλλά, ούσα εμμονικά αφοσιωμένη στο νεοφιλελεύθερο μοντέλο (υπ)ανάπτυξης, αντισταθμίζει τις οικολογικές συνέπειες του fast track νομοσχεδίου Χατζηδάκη με τα υποτιθέμενα οικονομικά οφέλη των επενδύσεων του ενεργειακού κλάδου.
Για τους τεχνοκρατικούς θεσμούς αρκεί να πιάσουμε τους στόχους των εξοντωτικών πρωτογενών πλεονασμάτων ακόμα κι αν χρειαστεί να εκποιήσουμε όσο όσο τον φυσικό πλούτο του τόπου προς επιζήμιες επενδύσεις. Επιβάλλεται επίσης και να καταστήσουμε κάθε νομικό πλαίσιο φιλικό προς τους επενδυτές, ώστε να αναβαθμίσουμε τη θέση μας στους οίκους αξιολόγησης, ακόμα κι αν αυτό εντείνει την οικολογική κρίση. Φυσικά τα οικονομικά οφέλη προορίζονται για τις τσέπες των επενδυτών που θα εκμεταλλευτούν μέχρις εσχάτων τους φυσικούς πόρους με εργατικά χέρια επιδοτούμενα απ’ το ΕΣΠΑ και θα αποχωρήσουν ψάχνοντας για τη νέα κερδοφόρα επένδυσή τους. Ουδείς λόγος γίνεται για τις επιπτώσεις στις τοπικές κοινωνίες, στην ποιότητα των οικοσυστημάτων και τη βιοποικιλότητα ακόμα και στον τουρισμό που αποτελεί και τη «βαριά βιομηχανία της χώρας».
Ταυτόχρονα, τα κοινωνικά κινήματα που αντιστέκονται στη λεηλασία του φυσικού πλούτου και απαιτούν τη δημοκρατικοποίηση της οικολογικής κρίσης βιώνουν την ωμή κρατική βία απ’ τα σώματα ασφαλείας, τα οποία δείχνουν να έχουν χριστεί μπράβοι της εξουσίας. Κι όλα αυτά με αφορμή την ύφεση που είχε ξεκινήσει πολύ πριν την έξαρση της πανδημίας.
Η μεταδημοκρατία δεν είναι η οικολογική κρίση, μιας και η δεύτερη προϋπάρχει της πρώτης. Το περιβάλλον λεηλατείται συστηματικά εδώ και εκατοντάδες χρόνια, ωστόσο στο παρελθόν όλοι έκαναν πως δεν έβλεπαν το μέγεθος της καταστροφής. Το ίδιον της μεταδημοκρατικής εποχής είναι ότι παρά τις υποσχέσεις για συγκροτημένη δράση κατά της οικολογικής κρίσης, το ίδιο το σύστημα αυτοαναιρείται καθώς λειτουργεί πλήρως υπό τις υποδείξεις του ενεργειακού κλάδου που με τη σειρά του βλέπει το περιβάλλον ως μια ακόμα πηγή κέρδους. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η δημοκρατία πλέον περισσότερο λειτουργεί ως μοχλός νομιμοποίησης των συμφερόντων του κεφαλαίου και της πολιτικής ελίτ, παρά ως διαδικασία αμφισβήτησης του κυρίαρχου κόσμου και αυτοοργάνωσης.
Αυτομάτως οι νίκες των περιβαλλοντικών κινημάτων της Γαλλίας, της Ιταλίας, της Ισπανίας και της Κροατίας ενάντια στις εξορύξεις υδρογονανθράκων[13] καθίστανται ακόμα σημαντικότερες και αποτελούν φάρους για τη διεκδίκηση πολιτικών αιτημάτων στην εποχή της πλήρους αποπολιτικοποίησης.
Επίσης, δείχνουν ότι παρά την οργανωμένη καταστολή οποιουδήποτε εναλλακτικού αφηγήματος ενάντια στο κυρίαρχο, τα κοινωνικά κινήματα διεκδικούν μέσα από την άμεση δημοκρατία έναν άλλο κόσμο με λιγότερες ανισότητες, λιγότερη εκμετάλλευση, σε ισορροπία με τον φυσικό κόσμο. Πρωτοβουλίες αμεσοδημοκρατικής αυτοδιαχείρισης, όπως αυτή των κατοίκων των Σταγιατών Πηλίου που ανέλαβαν οι ίδιοι την πολιτική διαχείριση του χωριού, αποτελούν παράδειγμα για το εγγύς μέλλον.
Ίσως εν τέλει ο μόνος τρόπος διεκδίκησης ενός κόσμου με καθαρά νερά και αέρα, ενεργειακά βιώσιμο και δίκαιο να περνάει μέσα απ’ το πρόταγμα της άμεσης δημοκρατίας και της εξέγερσης ενάντια στο μεταδημοκρατικό νεοφιλελεύθερο ιδίωμα.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[3] Klein, N. (2014). This changes everything: Capitalism vs. the climate.
[4] Crouch, C. 2004. Post-democracy. Cambridge: Polity Press.
[5] Katsambekis (2016). “The People” and Political Opposition in Post-democracy: Reflections on the Holloing of Democracy in Greece and Europe, In. Cook et al. The State We’re in: Reflecting in Democracy’s Troubles, Berghann.
[6] Klein, N. (2007). The shock doctrine: The rise of disaster capitalism. Toronto: A.A. Knopf Canada.: https://pernoampariza.files.wordpress.com/2013/12/cf84cebf-ceb4cf8cceb3cebcceb1-cf84cebfcf85-cf83cebfceba-cebdceb1cf8ccebcceb9-cebacebbceaccf8acebd.pdf
[7] Brown, W. (2019). In the Ruins of Neoliberalism: The rise of Antidemocratic Politics in the West. UCI Critical Theory: https://plataformacascais.com/plataformacascais/partilha/livros/ciencias-sociais/100-in-the-ruins-of-neoliberalism-the-rise-of-antidemocratic-politics-in-the-west/file.html
[8] Συλλογικό (2017). Ένας καφές με τον Ζακ Ρανσιέρ κάτω από την Ακρόπολη. Βαβυλωνία.
[9] MairP. 2013. Ruling the Void: “Τhe Hollowing of Western Democracy. Verso: London.
[10] Katz, Richard S. and Peter Mair. 1992. Changing models of party organization and party democracy: The emergence of the cartel party. Party Politics 1 (1): 5-28.



Δευτέρα, 30 Μαρτίου 2020

Από πού έρχονται οι κορωνοϊοί;



Είναι λάθος να πιστεύουμε ότι τα ζώα είναι σε μεγάλο βαθμό προσβεβλημένα από θανατηφόρους παθογόνους οργανισμούς έτοιμους να μας μολύνουν. Στην πραγματικότητα το πρόβλημα βρίσκεται αλλού: με την ξέφρενη αποδάσωση, αστικοποίηση και εκβιομηχάνιση προσφέραμε στα μικρόβια τον τρόπο να φτάσουν μέχρι το ανθρώπινο σώμα και να προσαρμοστούν σε αυτό.
Ακόμα και τον 21ο αιώνα οι παλιές «θεραπείες» θεωρούνται από τις αρχές ως το καλύτερο μέσο για να καταπολεμηθεί η επιδημία που οφείλεται στον κορωνοϊό: εκατοντάδες εκατομμύρια άτομα υφίστανται περιορισμούς στις μετακινήσεις τους. Μήπως όμως έχει φθάσει η στιγμή να αναρωτηθούμε γιατί πανδημίες διαδέχονται η μια την άλλη με ολοένα ταχύτερο ρυθμό; 
Επιμέλεια: Βασίλης Παπακριβόπουλος


της Sonia Shah*    







Ήταν άραγε ένας παγκολίνος; Μια νυχτερίδα; Ή μήπως ένα φίδι, όπως ακούστηκε αρχικά, για να διαψευστεί στη συνέχεια η είδηση; Βρισκόμαστε μπροστά σε έναν αγώνα δρόμου για να ενοχοποιηθεί το άγριο ζώο που ευθύνεται για αυτόν τον κορωνοϊό, ο οποίος επισήμως αποκαλείται SARS - Cov-2 και έχει πιάσει στην παγίδα του Covid-19, της ασθένειας που προκαλεί, αρκετές εκατοντάδες εκατομμύρια άτομα σε καραντίνα ή πίσω από ζώνες υγειονομικού περιορισμού. Όσο κι αν η διαλεύκανση αυτού του μυστηρίου αποτελεί ζήτημα πρωταρχικής σημασίας, παρόμοιες υποθέσεις μας εμποδίζουν να δούμε ότι η ολοένα πιο ευάλωτη θέση μας απέναντι στις πανδημίες έχει μια πολύ βαθύτερη αιτία: την εντεινόμενη καταστροφή των ενδιαιτημάτων της άγριας ζωής.
Από το 1940 εκατοντάδες παθογόνα μικρόβια έχουν κάνει την εμφάνιση ή την επανεμφάνισή τους σε περιοχές όπου, μερικές φορές, δεν είχαν ποτέ παρατηρηθεί μέχρι εκείνη τη στιγμή. Χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις του Ιού της Ανθρώπινης Ανοσολογικής Ανεπάρκειας (HIV), του Έμπολα στη Δυτική Αφρική ή του Ζίκα στην αφρικανική ήπειρο. Η πλειονότητά τους (60%) είναι ζωικής προέλευσης. Ορισμένοι ιοί προέρχονται από οικόσιτα ή εκτρεφόμενα ζώα, αλλά οι περισσότεροι (πάνω από τα δύο τρίτα) μεταδόθηκαν από άγρια ζώα.

Ωστόσο τα ζώα δεν φέρουν την παραμικρή ευθύνη. Παρ’ όλα τα άρθρα που, με τη βοήθεια πλήθους φωτογραφιών, υποδεικνύουν ως αφετηρία των καταστροφικών επιδημιών την άγρια πανίδα, (1) είναι λάθος να πιστεύουμε ότι τα ζώα είναι σε μεγάλο βαθμό προσβεβλημένα από θανατηφόρους παθογόνους οργανισμούς έτοιμους να μας μολύνουν. Στην πραγματικότητα η πλειονότητα των μικροβίων ζει μέσα στον οργανισμό των ζώων χωρίς να τους προξενούν το παραμικρό κακό. Το πρόβλημα βρίσκεται αλλού: με την ξέφρενη αποδάσωση, αστικοποίηση και εκβιομηχάνιση προσφέραμε στα μικρόβια τον τρόπο να φτάσουν μέχρι το ανθρώπινο σώμα και να προσαρμοστούν σε αυτό.

Η καταστροφή των οικοτόπων απειλεί με εξαφάνιση μεγάλο αριθμό ειδών, (2) στα οποία περιλαμβάνονται και ορισμένα φαρμακευτικά φυτά και ζώα στα οποία ανέκαθεν στηριζόταν η φαρμακοποιία μας. Όσο για τα είδη που επιβιώνουν, η μόνη τους επιλογή είναι να αρκεστούν στα περιορισμένα απομεινάρια των οικοτόπων που τους αφήνουν οι ανθρώπινες δραστηριότητες. Το αποτέλεσμα είναι ότι αυξάνεται η πιθανότητα στενών και επαναλαμβανόμενων επαφών με τον άνθρωπο, οι οποίες επιτρέπουν στα μικρόβια να εισχωρήσουν στο σώμα μας και, από ακίνδυνοι οργανισμοί, να μετατραπούν σε φονικούς παθογόνους οργανισμούς.

Ο Έμπολα αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση. Μια μελέτη που πραγματοποιήθηκε το 2017 αποκάλυψε ότι οι εμφανίσεις αυτού του ιού, του οποίου η προέλευση εντοπίστηκε σε διάφορα είδη νυχτερίδας, είναι συχνότερες στις ζώνες της Κεντρικής και της Δυτικής Αφρικής που έχουν πρόσφατα υποστεί αποψίλωση των δασών τους. Όταν καταστρέφουμε τα δάση τους, υποχρεώνουμε τις νυχτερίδες να φωλιάσουν στα δέντρα των κήπων και των αγροκτημάτων μας.

Από εκεί και πέρα, είναι εύκολο να φανταστούμε τη συνέχεια: ένας άνθρωπος απορροφά το σάλιο μιας νυχτερίδας τρώγοντας ένα φρούτο που έχει καλυφθεί με αυτό. Ή, στην προσπάθειά του να κυνηγήσει και να σκοτώσει την ενοχλητική επισκέπτρια, εκτίθεται σε μικρόβια που έχουν βρει καταφύγιο μέσα στους ιστούς της νυχτερίδας. Με αυτόν τον τρόπο ένα πλήθος ιών, των οποίων οι νυχτερίδες είναι ξενιστές, αλλά παραμένουν αβλαβείς για τις ίδιες, κατορθώνουν να διεισδύσουν στους ανθρώπινους πληθυσμούς.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Έμπολα, αλλά και του Νίπα (κυρίως στη Μαλαισία ή στο Μπαγκλαντές) ή του Μάρμπουργκ (αποκλειστικά στην Ανατολική Αφρική). Το φαινόμενο αποκαλείται «διάβαση του φραγμού των ειδών». Αν συμβεί συχνά, μπορεί να επιτρέψει στα μικρόβια ζωικής προέλευσης να προσαρμοστούν στους οργανισμούς μας και να εξελιχθούν, μέχρι του σημείου της μετατροπής τους σε παθογόνα.

Το ίδιο ισχύει και για τις ασθένειες που μεταδίδονται από τα κουνούπια, καθώς αποδείχθηκε ο συσχετισμός της αποψίλωσης των δασών με την εμφάνιση επιδημιών (3) -απλώς εδώ αφορά λιγότερο την απώλεια των οικοτόπων και περισσότερο τον μετασχηματισμό τους.

The Next Great Migration: The Beauty and Terror of Life on the ...Μαζί με τα δέντρα του δάσους εξαφανίζονται οι ρίζες και το στρώμα των ξερών φύλλων. Το νερό ρέει ευκολότερα σε αυτό το έδαφος, απογυμνωμένο πλέον και εκτεθειμένο στον ήλιο, σχηματίζοντας γούρνες οι οποίες ευνοούν την αναπαραγωγή κουνουπιών που είναι φορείς της ελονοσίας. Σύμφωνα με μια έρευνα που πραγματοποιήθηκε σε δώδεκα χώρες, οι πληθυσμοί των ειδών των κουνουπιών που είναι φορείς παθογόνων για τον άνθρωπο οργανισμών είναι διπλάσιοι στις αποδασωμένες ζώνες σε σχέση με τα άθικτα δάση.

Η καταστροφή των ενδιαιτημάτων έχει επίσης επιπτώσεις λόγω των αλλαγών που προκαλούνται στον αριθμό των ατόμων ενός είδους, κάτι που μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο της μετάδοσης ενός παθογόνου οργανισμού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα: ο ιός του Δυτικού Νείλου, ο οποίος μεταφέρεται από τα αποδημητικά πτηνά. Στη Βόρεια Αμερική οι πληθυσμοί των πουλιών έχουν μειωθεί περισσότερο από 25% την τελευταία πεντηκονταετία, τόσο λόγω της απώλειας των οικοτόπων τους όσο και για διάφορους άλλους λόγους. (4)

Ωστόσο αυτές οι αιτίες δεν πλήττουν όλα τα είδη πουλιών με τον ίδιο τρόπο. Τα πουλιά που με συγκεκριμένα ενδιαιτήματα, όπως η τσικλιτάρα και οι ραλλίδες (φαλαρίδες), επλήγησαν σκληρότερα από εκείνα που μπορούν να ζήσουν σε πολλά ενδιαιτήματα, όπως για παράδειγμα οι κοκκινολαίμηδες και τα κοράκια. Ενώ όμως τα πρώτα δεν είναι καλοί ξενιστές του ιού του Δυτικού Νείλου, τα δεύτερα αποδεικνύονται εξαιρετικοί. Εξ ου και η αυξημένη παρουσία του ιού στα οικόσιτα πτηνά της περιοχής και η αυξημένη πιθανότητα να δούμε ένα κουνούπι να τσιμπάει ένα μολυσμένο πουλί και στη συνέχεια έναν άνθρωπο. (5)

Το ίδιο φαινόμενο παρατηρείται και στην περίπτωση των ασθενειών που μεταδίδονται από τα τσιμπούρια. Καθώς η ανάπτυξη των αστικών κέντρων ροκανίζει τα δάση της Βορειοανατολικής Αμερικής, εκδιώκονται ζώα όπως το οπόσσουμ, τα οποία συμβάλλουν στον περιορισμό των πληθυσμών των τσιμπουριών.

Αντίθετα, από την εξέλιξη ευνοούνται είδη πολύ λιγότερο αποτελεσματικά ως προς αυτό το ζήτημα, όπως το ελάφι και ο ποντικός Peromuscus leucopus. (6) Όλα αυτά έχουν αποτέλεσμα να εξαπλώνονται ευκολότερα οι ασθένειες που μεταδίδονται από τα τσιμπούρια. Σε αυτές συγκαταλέγεται η Νόσος του Λάιμ, που έκανε για πρώτη φορά την εμφάνισή της το 1975 στις Ηνωμένες Πολιτείες. Κατά τη διάρκεια της τελευταίας εικοσαετίας αναγνωρίστηκαν επτά νέοι παθογόνοι οργανισμοί που μεταδίδονται από τα τσιμπούρια. (7)

Οι κίνδυνοι ανάδυσης ασθενειών δεν εντείνονται μόνο από την απώλεια των οικοτόπων, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο τους αντικαθιστούμε. Για να ικανοποιήσει την ακόρεστη σαρκοφάγο όρεξή του, ο άνθρωπος αποψίλωσε μια έκταση ίση με την αφρικανική ήπειρο (8) προκειμένου να εκθρέψει ζώα που προορίζονται για σφαγή. Ορισμένα από αυτά τα ζώα καταλήγουν στα κυκλώματα του παράνομου εμπορίου ή πωλούνται σε παζάρια ζώων (wet markets).

Εκεί, είδη που σίγουρα δεν θα είχαν συναντηθεί ποτέ μέσα στη φύση βρίσκονται σε διπλανά κλουβιά και τα μικρόβια μπορούν άνετα να περάσουν από το ένα ζώο στο άλλο. Σε αυτόν τον τύπο ανάπτυξης, ο οποίος ήδη δημιούργησε την περίοδο 2002-2003 τον κορωνοϊό που ήταν υπεύθυνος για το Σοβαρό Οξύ Αναπνευστικό Σύνδρομο (SARS), ενδέχεται να βρίσκεται η ρίζα του άγνωστου κορωνοϊού που μας πολιορκεί σήμερα.

Ωστόσο πολύ περισσότερα είναι τα ζώα που εξελίσσονται μέσα στο σύστημα βιομηχανικής κτηνοτροφίας μας. Εκατοντάδες χιλιάδες ζώα στοιβάζονται το ένα πάνω στο άλλο περιμένοντας να οδηγηθούν στο σφαγείο: ιδού οι ιδανικές συνθήκες για τη μετάλλαξη των μικροβίων σε θανάσιμους παθογόνους οργανισμούς. Για παράδειγμα οι ιοί της γρίπης των πτηνών, των οποίων ξενιστές ήταν υδρόβια πουλιά, έκαναν θραύση στα πτηνοτροφεία όπου βρισκόταν φυλακισμένος τεράστιος αριθμός κοτόπουλων: εκεί μεταλλάχτηκαν και απέκτησαν περισσότερη λοιμογόνο δύναμη.

Πρόκειται για μια διαδικασία τόσο προβλέψιμη, ώστε να είναι να δυνατόν να αναπαραχθεί σε εργαστηριακές συνθήκες. Ένα από τα στελέχη αυτού του ιού, ο Η5Ν1, μπορεί να μεταδοθεί στον άνθρωπο και σκοτώνει περισσότερα από τα μισά άτομα που έχουν μολυνθεί από αυτόν. Το 2014, στην Βόρεια Αμερική, αναγκάστηκαν να θανατώσουν δεκάδες εκατομμύρια πουλερικά για να ανακόψουν την εξάπλωση ενός άλλου στελέχους του ιού. (9)

Τα βουνά περιττωμάτων που παράγονται από τα ζώα εκτροφής προσφέρουν στα μικρόβια ζωικής προέλευσης ακόμα περισσότερες ευκαιρίες να μολύνουν τους ανθρώπινους πληθυσμούς. Δεδομένου ότι υπάρχουν πολύ περισσότερα κτηνοτροφικά απόβλητα από όσα μπορεί να απορροφήσει η γεωργική γη υπό μορφή λιπάσματος, καταλήγουν συχνά να αποθηκεύονται σε μεγάλες μη στεγανές τάφρους, το ιδανικό καταφύγιο για το κολοβακτηρίδιο Escherichia coli.

Coronavirus: Five books that chronicle the rise and fall of ...
Περισσότερα από τα μισά ζώα που είναι εσώκλειστα στις αμερικανικές μονάδες πάχυνσης είναι φορείς του, αλλά το βακτήριο είναι αβλαβές για αυτά. (10) Αντίθετα, το Ε. coli προκαλεί στον άνθρωπο αιμορραγικές διάρροιες και πυρετό, ενώ μπορεί να επιφέρει οξεία νεφρική ανεπάρκεια. Και, καθώς δεν είναι σπάνιο να διαχέονται ζωικά περιττώματα στο νερό ή στα τρόφιμά μας, κάθε χρόνο μολύνονται 90.000 Αμερικανοί.

Παρ’ όλο που επιταχύνεται η μετάλλαξη των ζωικών μικροβίων σε παθογόνους για τον άνθρωπο οργανισμούς, δεν πρόκειται για νέο φαινόμενο. Η εμφάνισή του χρονολογείται από τη νεολιθική εποχή, όταν το ανθρώπινο ον άρχισε να καταστρέφει τους οικοτόπους της άγριας ζωής για να επεκτείνει την καλλιεργήσιμη γη του, αλλά και να εξημερώνει ζώα για να τα μετατρέψει σε υποζύγια. Σε αντάλλαγμα τα ζώα μάς προσέφεραν μερικά δηλητηριασμένα δώρα: η ιλαρά και η φυματίωση προέρχονται από τις αγελάδες, ο κοκίτης από τα γουρούνια και η γρίπη από τις πάπιες.

Η διαδικασία συνεχίστηκε κατά τη διάρκεια του ευρωπαϊκού αποικιακού επεκτατισμού. Στο Κονγκό οι σιδηροδρομικές γραμμές και οι πόλεις που κατασκεύασαν οι Βέλγοι άποικοι επέτρεψαν σε έναν λεντοϊό, με ξενιστές τους μακάκους πιθήκους της περιοχής, να τελειοποιήσει την προσαρμογή του στο ανθρώπινο σώμα. Στη Βεγγάλη οι Βρετανοί καταπάτησαν τους τεράστιους υγροτόπους των Σάνταρμπανς για να αναπτύξουν τη ρυζοκαλλιέργεια, εκθέτοντας τους κατοίκους των περιοχών αυτών στα υδρόβια βακτήρια που υπήρχαν σε εκείνα τα υφάλμυρα νερά.

Οι πανδημίες που προκλήθηκαν από την αποικιακή εισβολή εξακολουθούν να εμφανίζονται και σήμερα. Ο λεντοϊός των μακάκων μετατράπηκε στον HIV, ενώ το υδρόβιο βακτήριο των Σάνταρμπανς, γνωστό πλέον ως χολέρα, έχει ήδη προκαλέσει επτά πανδημίες μέχρι σήμερα, με την πλέον πρόσφατη να έχει εκδηλωθεί στην Αϊτή.

Ευτυχώς, όπως δεν υπήρξαμε παθητικά θύματα αυτής της διαδικασίας, έχουμε και τη δυνατότητα να πράξουμε πολλά προκειμένου να περιορίσουμε τον κίνδυνο εμφάνισης των μικροβίων. Μπορούμε να προστατέψουμε τους οικοτόπους της άγριας ζωής, ώστε τα ζώα να κρατούν τα μικρόβιά τους αντί να μας τα μεταδίδουν, όπως επιδιώκει το κίνημα One Health. (11)

Μπορούμε να οργανώσουμε μια στενή επιτήρηση των χώρων όπου τα ζωικά μικρόβια είναι πιο πιθανό να μεταλλαχθούν σε παθογόνους οργανισμούς για τον άνθρωπο και να επιχειρήσουμε να εξουδετερώσουμε όσα εμφανίζουν τάσεις προσαρμογής στον ανθρώπινο οργανισμό προτού προλάβουν να πυροδοτήσουν πανδημίες.

Αυτό ακριβώς επιδιώκουν εδώ και δέκα χρόνια οι ερευνητές του προγράμματος Predict, το οποίο χρηματοδοτείται από την Αμερικανική Υπηρεσία για τη Διεθνή Ανάπτυξη (USAID). Έχουν ήδη εντοπίσει πάνω από 900 νέους ιούς συνδεόμενους με την επέκταση του ανθρώπινου αποτυπώματος πάνω στον πλανήτη. Ανάμεσά τους, άγνωστα έως τώρα στελέχη κορονοϊού παρόμοια με εκείνα του SARS. (12)

Σήμερα, μας παραμονεύει μια νέα πανδημία -και όχι μόνον αυτή του Covid-19. Στις ΗΠΑ οι προσπάθειες της κυβέρνησης Τραμπ να απαλλάξει την εξορυκτική βιομηχανία, αλλά και το σύνολο των βιομηχανικών δραστηριοτήτων, από οποιοδήποτε ρυθμιστικό πλαίσιο, θα οδηγήσει στην απώλεια οικοτόπων, ευνοώντας τη μεταφορά μικροβίων από τα ζώα στους ανθρώπους.

Ταυτόχρονα η αμερικανική κυβέρνηση θέτει σε κίνδυνο τη δυνατότητα εντοπισμού του επόμενου επικίνδυνου μικροβίου πριν αυτό εξαπλωθεί: τον Οκτώβριο του 2019 αποφάσισε να θέσει τέλος στο πρόγραμμα Predict. Επιπλέον στις αρχές Φεβρουαρίου του 2020 ανακοίνωσε την πρόθεσή της να μειώσει κατά 53% τη συνεισφορά της στον προϋπολογισμό του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ).

Όπως δήλωσε ο επιδημιολόγος Λάρι Μπρίλιαντ, «οι εμφανίσεις ιών είναι αναπόφευκτες, όχι όμως και οι επιδημίες». Ωστόσο δεν θα απαλλαγούμε από αυτές παρά μόνο αν επιδείξουμε τόσο μεγάλη αποφασιστικότητα για να αλλάξουμε πολιτική όση επιδείξαμε για να διαταράξουμε τη φύση και τη ζωή των ζώων.



1) Kai Kupferschmidt, «This bat species may be the source of the Ebola epidemic that killed more than 11.000 people in West Africa», «Science Magazine», Ουάσιγκτον - Κέιμπριτζ, 24 Ιανουαρίου 2019.

2) Jonathan Watts, «Habitat loss threatens all our futures, world leaders warned», «The Guardian», Λονδίνο, 17 Νοεμβρίου 2018.

3) Katarina Zimmer, «Deforestation tied to changes in disease dynamics», «The Scientist», Νέα Υόρκη, 29 Ιανουαρίου 2019.

4) Carl Zimmer, «Birds are vanishing from North America», «The New York Times», 19 Σεπτεμβρίου 2019.

5) Birdlife International, «Diversity of birds buffer against West Nile virus», Science Daily, 6 Μαρτίου 2009, www.sciencedaily.com

6) (Σ.τ.Μ.) Θεωρείται δε ως ένας από τους κυριότερους φορείς μετάδοσης ασθενειών που μεταφέρουν τα τσιμπούρια, καθώς έχουν μετρηθεί έως και 270 τσιμπούρια πάνω σε αυτά τα ζώα μεγέθους 15-20 εκατ.

7) «Lyme and other tickborne diseases increasing», Centers for disease Control and Prevention, 22 Απριλίου 2019, www.cdc.gov

8) George Monbiot, «There’s a population crisis all right. But probably not the one you think», «The Guardian», 19 Νοεμβρίου 2015.

9) «What you get when you mix chickens, China and climate change», «The New York Times», 5 Φεβρουαρίου 2016. Στη Γαλλία, η γρίπη των πτηνών έπληξε τα πτηνοτροφεία τον χειμώνα 2015-2016 και το Υπουργείο Γεωργίας εκτιμά ότι τον φετινό χειμώνα υφίσταται κίνδυνος για τα πουλερικά που προέρχονται από την Πολωνία.

10) Christina Venegas-Vargas και άλλοι, «Factors associated with Shiga toxin-producing Escherichia coli shedding by dairy and beef cattle», «Applied and Environmental Microbiology», τ. 82, αρ. 16, Ουάσιγκτον, Αύγουστος 2016.

11) Predict Consortium, «One Health action», EcoHealth Alliance, Νέα Υόρκη, Οκτώβριος 2016.

12) «What we’ve found», One Health Institute, https://ohi.ucdavis.edu





ΠΗΓΗ  Monde Diplomatique   https://www.avgi.gr/article/10807/10857924/apo-pou-erchontai-oi-koronoioi-

*Η Sonia Shah είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας του «Pandemic: TrackingContagions. From Cholera to Ebola and Beyond», Sarah Crichton Books, Νέα Υόρκη, 2015 και του «The Next Great Migration: The Beauty and Terror of Life on the Move, Bloomsbury Publishing, Λονδίνο» θα εκδοθεί τον Ιούνιο του 2020). Το παρόν κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «The Nation».